Παρουσίαση/Προβολή

Μέθοδοι διδασκαλίας και αξιολόγησης

Όλες οι διαλέξεις συνοδεύονται από παρουσιάσεις διαφανειών (ppt), οι οποίες αναρτώνται ανελλιπώς στην ηλεκτρονική τάξη (eclass > Έγγραφα > Διαφάνειες). Επίσης, στην ηλεκτρονική τάξη θα βρείτε άρθρα και εγχειρίδια σε μορφή pdf (eclass > Έγγραφα > Βιβλία/Άρθρα), καθώς και συνδέσμους ιστοσελίδων σχετικών με το μάθημα (eclass > Σύνδεσμοι).

Για την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος απαιτείται τελικός βαθμός ίσος ή μεγαλύτερος του 5 (στην κλίμακα 1-10) κατά τη γραπτή εξέταση στο τέλος του εξαμήνου. Η τελική γραπτή εξέταση περιλαμβάνει: α) σειρά ερωτήσεων, οι οποίες χρήζουν σύντομης απάντησης ή β) ερωτήσεις, που απαιτούν απάπτυξη και αφορούν στο σχολιασμό κάτοψης ή εικόνας ή γ) συνδυασμό των παραπάνω. 

Στο πλαίσιο του μαθήματος, οι φοιτητές/τριες δύνανται να συμμετάσχουν σε εκπαιδευτικές επισκέψεις και εκδρομές, που οργανώνονται με στόχο την ενίσχυση της διδασκαλίας.

Περιεχόμενο και ενδεικτικό πρόγραμμα μαθήματος

Το μάθημα αποτελεί εισαγωγή στην αρχαιολογία και τέχνη της Ύστερης Αρχαιότητας και της Πρωτοβυζαντινής περιόδου (4ος-7ος αιώνας). Εξετάζονται θέματα πολεοδομίας, κοσμικής και εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, επιδαπέδιου και εντοίχιου ψηφιδωτού και ζωγραφικής (τοιχογραφία, φορητές εικόνες). Για κάθε κατηγορία υλικού καταλοίπου εξετάζονται τα πιο αντιπροσωπευτικά μνημεία, η βασική τυπολογία και οι κυριότερες τεχνοτροπικές τάσεις.

Το μάθημα διαρθρώνεται ενδεικτικά ως εξής:

Μάθημα 1ο: Εισαγωγή - Πρωτοβυζαντινή πολεοδομία

Ιστορικό πλαίσιο: διαχωρισμός της βυζαντινής ιστορίας σε περιόδους, ο γεωγραφικός χώρος, η διοικητική δομή και η πολιτισμική φυσιογνωμία της αυτοκρατορίας. Ο κλάδος της Βυζαντινής Αρχαιολογίας: πεδίο έρευνας, εξέλιξη της ερευνητικής μεθοδολογίας, κατευθύνσεις, προοπτικές. Η πρωτοβυζαντινή πόλη και τα χαρακτηριστικά της – Κωνσταντινούπολη – νεόδμητες πόλεις της πρωτοβυζαντινής περιόδου.

Μάθημα 2ο: Κοσμική αρχιτεκτονική 

Πρωτοβυζαντινή κατοικία: χαρακτηριστικά και εξέλιξη – πρωτοβυζαντινά ανάκτορα.

Μάθημα 4ο-5ο: Εκκλησιαστική αρχιτεκτονική 

Βασιλική: μορφολογία, τυπολογία – περίκεντρα κτήρια – βασιλική με τρούλο – λειτουργικές κατασκευές.

Μάθημα 6ο-7ο: Γλυπτική

Αρχιτεκτονική γλυπτική – αγαλματοποιία – ανάγλυφο

Μάθημα 8ο-11ο: Ψηφιδωτό

Τεχνικές – επιδαπέδιο ψηφιδωτό - Επιτοίχιο ψηφιδωτό. Θεσσαλονίκη (Ροτόντα, Όσιος Δαυίδ, Αχειροποίητος, Άγιος Δημήτριος). Ραβέννα (Μαυσωλείο Γάλλας Πλακιδίας, Βαπτιστήριο Αρρειανών, Βαπτιστήριο Ορθοδόξων, Άγιος Βιτάλιος, Άγιος Απολλινάριος ο Νέος, Άγιος Απολλινάριος στις Κλάσσεις). Ευφρασιανή βασιλική. Αγία Αικατερίνη Σινά. Κύπρος (Παναγία Κανακαριά, Παναγία Αγγελόκτιστη).

Μάθημα 12ο: Τοιχογραφίες – εικόνες

Μάθημα 13ο: Μικροτεχνία 

Αργυροχοΐα - ελεφαντοστά

Προτεινόμενα συγγράμματα

• Γ. Γούναρης, Εισαγωγή στην Παλαιοχριστιανική Αρχαιολογία, Α’ Αρχιτεκτονική, Θεσσαλονίκη, 2000.

• Γ. Γούναρης, Εισαγωγή στην Παλαιοχριστιανική Αρχαιολογία, Β’ Ζωγραφική, Θεσσαλονίκη, 2007.

• L. Rodley, Βυζαντινή Τέχνη και Αρχιτεκτονική, Αθήνα, 2010.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Ιστορικό πλαίσιο (γενικά)

• A. Cameron, B. Ward-Perkins, M. Whitby (επιμ.), The Cambridge Ancient History, vol. 14, Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425-600, Cambridge, 2000.

• A. Kazdhan (επιμ.), The Oxford Dictionary of Byzantium, Νέα Υόρκη/Οξφόρδη, 1991 (3 τόμοι).

• C. Mango, Βυζάντιο, η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, Αθήνα (ΜΙΕΤ), 1988.

Τέχνη (γενικά)

• R. Cormack, Byzantine Art, Οξφόρδη, 2000.

• Τζ. Λόουντεν, Πρώιμη Χριστιανική και Βυζαντινή Τέχνη, Αθήνα 1997.

- C. Mango, The Art of the Byzantine Empire, 312-1453, Sources and Documents, Τορόντο/Buffalo/Λονδίνο, 1986.

• L. Rodley, Βυζαντινή Τέχνη και Αρχιτεκτονική, Αθήνα, 2010.

Κατάλογοι εκθέσεων

• J. Albani, E. Chalkia (επιμ.), Heaven and Earth, Cities and Countryside in Byzantine Greece, Washington D.C., National Gallery of Art, Los Angeles, J. Paul Getty Museum, 2013.

• R. Cormack, M Vassilaki (επιμ.), Byzantium, 330-1453, Λονδίνο, Royal Academy of Arts, 2008.

• A. Drandaki, D. Papanikola-Bakirtzi, A. Tourta (επιμ.), Heaven and Earth, Art of Byzantium from Greek Collections, Washington D.C., National Gallery of Art, Los Angeles, J. Paul Getty Museum, 2013.

• A. Lazaridou (επιμ.), Transition to Christianity, Art of Late Antiquity, 3rd-7th Century AD, Νέα Υόρκη, Onassis Cultural Center, 2012.

• Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.), Καθημερινή Ζωή στο Βυζάντιο, Αθήνα, 2002.

• Κ. Weitzmann (επιμ.), Age of Spirituality, Νέα Υόρκη, Metropolitan Museum of Art, 1977.

Πολεοδομία, αρχιτεκτονική

• Γ. Γούναρης, Εισαγωγή στην Παλαιοχριστιανική Αρχαιολογία, Α’ Αρχιτεκτονική, Θεσσαλονίκη, 2000.

• S. Ćurčić, Architecture in the Balkans from Diocletian to Süleiman the Magnificent, New Haven/London, 2010.

• J. Freely, A. S. Çakmak, Byzantine Monuments of Istanbul, Cambridge, 2010.

• C. Mango, Byzantine Architecture, Νέα Υόρκη, 1991².

• R. Krautheimer, Early Christian and Byzantine Architecture, Hardmonsworth, 1989⁴.

Ψηφιδωτά – Ζωγραφική

• Π. Ασημακοπούλου-Ατζακά, Ψηφιδωτά δάπεδα. Προσέγγιση στην τέχνη του αρχαίου ψηφιδωτού. Έξι κείμενα, Θεσσαλονίκη, 2003.

• Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Ελληνική Τέχνη, Βυζαντινές τοιχογραφίες, Αθήνα, 1994.

• Γ. Γούναρης, Εισαγωγή στην Παλαιοχριστιανική Αρχαιολογία, Β’ Ζωγραφική, Θεσσαλονίκη, 2007.

• G. H. Forsyth, K. Weitzmann, The Monastery of Saint Catherine at Mount Sinai, Ann Arbor, 1965.

• B. Killerich, H. Torp, Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης και τα ψηφιδωτά της, Αθήνα, 2016.

• E. Kitzinger, Η βυζαντινή τέχνη εν τω γενέσθαι. Τα κύρια τεχνοτροπικά ρεύματα στην περιοχή της Μεσογείου, 3ος-7ος αιώνας, Ηράκλειο, 2004.

• Ε. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου, Α. Τούρτα, Περίπατοι στη βυζαντινή Θεσσαλονίκη, Αθήνα, 1997.

• Χ. Μπακιρτζής
, Χ. Μαυροπούλου-Τσιούμη, Ε. Κουρκουτίδου-Νικολαϊδου, Ψηφιδωτά της Θεσσαλονίκης, 4ος-14ος αιώνας, Αθήνα, 2014.

• A. Lorizzo, The Mosaics of Ravenna, Ραβέννα, 1976.

• Ε. Τσιγαρίδας, Μονή Λατόμου (Όσιος Δαυίδ), Θεσσαλονίκη, 1987.

• N. Χατζηδάκη, Ελληνική Τέχνη. Βυζαντινά Ψηφιδωτά, Αθήνα, 1994.

• K. Weitzman, The Monastery of Saint Catherine at Mount Sinai. The Icons, I. From the sixth to the tenth century, Princeton, 1976.

Χειρόγραφα

• Γ. Γαλάβαρης, Ελληνική τέχνη. Ζωγραφική βυζαντινών χειρογράφων, Αθήνα, 1995.

• Κ. Weitzmann, Late Antique and Early Byzantine Book Illumination, Λονδίνο, 1977.

Ελεφαντοστά

• A. Cutler, The Craft of Ivory: Sources, Techniques and Uses in the Mediterranean world, AD 200-1400, Washington DC, 1985.

• W. F. Volbach, Elfenbeinarbeiten der Spätantike und des frühen Mittelalters, (3η έκδ.), Mayence, 1976.

Κεραμική

• J.W. Hayes, Handbook of Mediterranean Roman Pottery, Λονδίνο, 1997.

• Π. Πετρίδης, Πρωτοβυζαντινή κεραμική του ελλαδικού χώρου, Αθήνα, 2013.