Παρουσίαση/Προβολή

Μαθησιακοί στόχοι

Οι φοιτητές που ολοκληρώνουν επιτυχώς το μάθημα είναι σε θέση να:

• διαχειρίζονται κεραμικά ευρήματα στο πεδίο ή στο μουσείο (διαλογή, καταγραφή)
• κατηγοριοποιούν κεραμικά ευρήματα με βάση τα τεχνικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά τους
• αναγνωρίζουν βασικές κατηγορίες και τύπους βυζαντινής κεραμικής
• αποτυπώνουν σχεδιαστικά κεραμικά αγγεία και όστρακα
• αναζητούν, αναλύουν και συνθέτουν δεδομένα και πληροφορίες στο πεδίο και στο εργαστήριο
• εργάζονται αυτόνομα και ομαδικά στο χώρο της έρευνας (πεδίο, αρχαιολογική ανασκαφή, εργαστήριο)

Μέθοδοι διδασκαλίας και αξιολόγησης

Το μάθημα περιλαμβάνει διαλέξεις και εργαστηριακά μαθήματα. Τα εργαστηριακά μαθήματα αφορούν την καταγραφή θραυσμάτων κεραμικής από την εκπαιδευτική συλλογή του ΤΙΑΔΠΑ. Οι φοιτητές εργάζονται σε ομάδες και καταγράφουν από μία κατηγορία κεραμικής, η οποία θα αποτελέσει και το θέμα της εργασίας τους. Η εργασία εκπονείται εκτός τάξης, παρουσιάζεται προφορικά στο τέλος του εξαμήνου και παραδίδεται και γραπτώς. Η εργασία είναι ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ (και όχι προσθετική). 

Όλες οι διαλέξεις συνοδεύονται από παρουσιάσεις διαφανειών (ppt), οι οποίες αναρτώνται ανελλιπώς στην ηλεκτρονική τάξη (eclass > Έγγραφα > Διαφάνειες). Επίσης, στην ηλεκτρονική τάξη αναρτώνται άρθρα και εγχειρίδια σε μορφή pdf (eclass > Έγγραφα > Βιβλία/Άρθρα), καθώς και σύνδεσμοι ιστοσελίδων σχετικών με το μάθημα (eclass > Σύνδεσμοι).

Για την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος απαιτείται τελικός βαθμός ίσος ή μεγαλύτερος του 5 (σε κλίμακα 1-10). Ο τελικός βαθμός ισούται με τον μέσο όρο του βαθμού της γραπτής εξέτασης στο τέλος του εξαμήνου (50%) και του βαθμού της γραπτής εργασίας (50%). Η γραπτή εξέταση σε συνδυαστικές ερωτήσεις (γνώσης και κρίσης) αποβλέπει στην διαπίστωση της επιστημονικής κατάρτισης του υποψηφίου και στην αξιολόγηση της ευθυκρισίας του. Η γραπτή εργασία εισάγει τους φοιτητές στην τεχνική της επιστημονικής εργασίας, αναπτύσσοντας παράλληλα την ευθυκρισία τους.

Περιεχόμενο και ενδεικτικό πρόγραμμα

Μάθημα 1ο: Εισαγωγή

Η κεραμική ως αρχαιολογική μαρτυρία (σημασία, διαχείριση) – Βασικές αρχές τυπολογίας – Κατασκευαστικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά

Μάθημα 2ο: Επιτραπέζια κεραμική Ι

Πρωτοβυζαντινή επιτραπέζια κεραμική (ερυθροβαφής, γραπτή)

Μάθημα 3ο: Επιτραπέζια κεραμική ΙΙ

Μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή επιτραπέζια κεραμική (εφυαλωμένη)

Μάθημα 4ο: Αμφορείς

Κύριοι τύποι υστερορωμαϊκών και βυζαντινών αμφορέων - θέματα παραγωγής και εμπορίου

Μάθημα 5ο: Κοινή κεραμική – μαγειρικά σκεύη – λυχνάρια

Μάθημα 6ο-10ο: Καταγραφή συλλογής κεραμικής

Μάθημα 11ο: Σχεδιαστική αποτύπωση κεραμικής

Μάθημα 12ο-13ο: Προφορική παρουσίαση εργασιών

Προτεινόμενα συγγράμματα

Π. Πετρίδης, Πρωτοβυζαντινή κεραμική του ελλαδικού χώρου, Αθήνα 2013.

K. Κορρέ-Ζωγράφου, Τα κεραμεικά του ελληνικού χώρου, Αθήνα 1995.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Η βιβλιογραφία που ακολουθεί είναι απολύτως ενδεικτική. Περιλαμβάνει εγχειρίδια και λίγες βασικές μονογραφίες για μια πρώτη προσέγγιση στο χώρο της βυζαντινής κεραμικής. Στο eclass θα βρείτε επιπλέον pdf άρθρων και συνδέσμους, που θα συμπληρώνονται τακτικά. 

Γενικά εγχειρίδια

Κ. Greene, Roman Pottery, Λονδίνο (Βritish Museum), 1992.

J. W. Hayes, Handbook of Mediterranean Roman Pottery, Λονδίνο, 1997.

Π. Πετρίδης, Πρωτοβυζαντινή κεραμική του ελλαδικού χώρου, Αθήνα, 2013.

P. M. Rice, Pottery Analysis. A Sourcebook, Σικάγο και Λονδίνο, 1987.

J. Vroom, Byzantine to Modern Pottery in the Aegean. An Introduction and Field Guide, Parnassus Press, 2006. 

Πρωτοβυζαντινή κεραμική

Λεπτή κεραμική

J. W. Hayes, Late Roman Pottery, Λονδίνο, 1972

J. W. Hayes, Supplement to Late Roman Pottery, Λονδίνο, 1980.

G. Pugliese Carratelli (επιμ.), Encyclopedia dell’ Arte Antica Classica et Orientale. Atlante delle forme ceramiche I. Ceramica fina romana nel bacino Mediterraneo (medio et tardo impero), Ρώμη, 1981.

Αμφορείς

Ο. Karagiorgou, LR2: a Container for the Military annona on the Danubian Border?, στο: S. Kinglsey, M. Decker (επιμ.), Economy and Exchange in the East Mediterranean during Late Antiquity, Proceedings of a Conference at Sommerville College, Oxford, 29th May, 1999, Οξφόρδη, 2001, 131-166.

Ο. Karagiorgou, Mapping trade by the amphora, στο: M. Mundell Mango (επιμ.), Byzantine Trade 4th-12th centuries. The Archaeology of Local, Regional and International Exchange, Papers of the Thirty-eighth Spring Symposium of Byzantine Studies, St John’s College, University of Oxford, March 2004, Λονδίνο, 2009, 37-58.

D. P. S. Peacock, D. F. Williams, Amphorae and the Roman economy. An Introductory guide, Λονδίνο, 1986.

D. Pieri, Regional and Interregional Exchanges in the Eastern Mediterranean during the Early Byzantine Period, στο: C. Morrisson, Trade and Markets in Byzantium, Washington D.C., 2012, 27-49.

Λυχνάρια

D. M. Bailey, A catalogue of the Lamps in the British Museum vol. Ι-III, Λονδίνο, 1978-88.

Μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή κεραμική

I. Dimopoulos, Trade of Byzantine red wares, end of 11th-13th centuries, στο: M. Mundell Mango (επιμ.), Byzantine Trade 4th-12th centuries. The Archaeology of Local, Regional and International Exchange, Papers of the Thirty-eighth Spring Symposium of Byzantine Studies, St John’s College, University of Oxford, March 2004, Λονδίνο, 2009, 179-190.

S. E. Gerstel, J. A. Lauffenburger (επιμ.), A Lost Art Rediscovered. The Architectural Ceramics of Byzantium, University Park, Pa., 2001.

Σ. Καλοπίση-Βέρτη (επιμ.), Διδακτική Συλλογή Bυζαντινής και Mεταβυζαντινής Kεραμικής. Πανεπιστήμιο Aθηνών. Tμήμα Iστορίας και Aρχαιολογίας. Mουσείο Aρχαιολογίας και Iστορίας της Tέχνης, Aθήνα, 2003.

H. Maguire (επιμ.), Μaterials Analysis of Byzantine Pottery, Washington, 1997.

Χ. Μπακιρτζής, Βυζαντινά τσουκαλολάγηνα, Αθήνα, 1989.

Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.), Βυζαντινά εφυαλωμένα κεραμικά. Η τέχνη των εγχάρακτων, Αθήνα, 1999.

Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή, Βυζαντινή κεραμική στο Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, 1999.

Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή, Μεσαιωνική εφυαλωμένη κεραμική της Κύπρου. Τα εργαστήρια Πάφου και Λαπίθου, Θεσσαλονίκη, 1996.

D. Papanikola-Bakirtzi, E. Dauterman-Maguire, H. Maguire, Ceramic Art from Serres, Chicago, 1992.

D. Papanikola-Bakirtzi, Byzantine Glazed Ceramics on the Market, στο: C. Morrisson, Trade and Markets in Byzantium, Washington D.C., 2012, 193-216.

Kατά περιοχές

G. Démians d’Archimbaud, J.-P. Sodini, J. Hayes, P. Petridis, P. Reynolds, A. Uscatescu, R.-P. Gayraud, M. Bonifay, A. Louchichi, L. Vallauri, L. Paroli, De Rome à Byzance, de Fostat à Cordoue : évolution des faciès céramiques en Méditerranée (Ve-IXe siècles) (στρογγυλή τράπεζα), στο: Ch. Bakirtzis (επιμ.), Actes du VIIe congrès international sur la Céramique Médiévale en Méditerranée, Thessaloniki, 11 – 16 octobre 1999, Αθήνα, 2003, 525-596.

Κωνσταντινούπολη

J. W. Hayes, Excavations at Saraçhane in Istanbul, vol. II, Princeton, 1992.

Βόρεια Αφρική

Μ. Bonifay, Etudes sur la céramique romaine tardive d’Afrique, Οξφόρδη, 2004.

Ελλάδα (γενικά)

Η. Αναγνωστάκης, Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Η πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη (5ος-7ος αιώνας) και προβλήματα της χειροποίητης κεραμικής στην Πελοπόννησο, Σύμμεικτα 11 (1997) 229-319.

Π. Πετρίδης, Πρωτοβυζαντινή κεραμική του ελλαδικού χώρου, Αθήνα, 2013.

Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Eισηγμένη κεραμική από περιοχές της βόρειας και κεντρικής Ιταλίας στον βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρo, στο: Δ. Βλάσση, Α. Τζαβάρα (επιμ.), Βενετοκρατούμενη Ελλάδα. Προσεγγίζοντας την ιστορία της, Τόμος Α’, Αθήνα-Βενετία, 2010, 621-636.

Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Θαλάσσιοι δρόμοι στο Αιγαίο κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο: η μαρτυρία της κεραμικής, στο: Ν. Ζάρρας, Μ. Ι. Στεφανάκης, Αρχαιολογία και Τέχνη στα Δωδεκάνησα κατά την Ύστερη Αρχαιότητα
Πρακτικά ημερίδας στη μνήμη του Ηλία Κόλλια, Ρόδος 19 Νοεμβρίου 2011, Ευλιμένη 2, Ρέθυμνο, 2014, 127-152.

J. Vroom, After Antiquity: ceramics and society in the Aegean from the 7th to the 20th century A.C. A case study from Boeotia, Central Greece (Archaeological Studies Leiden University 10), Leiden, 2003.

Αρχαία Αγορά Αθήνας

H. S. Robinson, Pottery of the Roman Period, Chronology, The Athenian Agora V, Princeton, 1959.

J. W. Hayes, Roman Pottery, Fine Ware Imports, The Athenian Agora XXXII, Princeton, 2008.

Κόρινθος

C. H. Morgan, The Byzantine Pottery, Corinth XI, Cambridge, Mass., 1942.

Κρήτη

A. Di Vita (επιμ.), Lo Scavo del Pretorio (1989-1995), Gortina V.3, Πάδοβα, 2001.

Α. Γ. Γιαγκάκη, Η κεραμική από το βυζαντινό κτήριο στο πυργί της Ελεύθερνας,στο: Ελεύθερνα ΙΙ,3. Βυζαντινό σπίτι στην Αγία Άννα, Ρέθυμνο, 2008, 189-307.

Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Βυζαντινή κεραμική από την Ελεύθερνα: Η στέρνα της Αγίας Άννας,στο: Ελεύθερνα ΙΙ,3. Βυζαντινό σπίτι στην Αγία Άννα, Ρέθυμνο, 2008, 25-187.

Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Τεκμήρια υλικού πολιτισμού στη βυζαντινή Κρήτη: από τον 7o έως το τέλος του 12oυ αιώνα, στο: E. Γ. Καψωμένος, M. Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, M. Ανδριανάκης, Πεπραγμένα Ι’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Τόμος Α΄, Χανιά, 2011, 381-447.

N. Poulou-Papadimitriou, Middle Byzantine Pottery from Eleutherna. The Local Wares, στο: Ε. Γαβριλάκη, Γ. Ζ. Τζιφόπουλος, Ο Μυλοπόταμος από την αρχαιότητα ως σήμερα. Περιβάλλον – Αρχαιολογία – Ιστορία – Λαογραφία – Κοινωνιολογία. V: Βυζαντινοί χρόνοι, Ρέθυμνο, 2006, 77-92.

A. G. Yangaki, La céramique des IVe-VIIIe siècles ap. J.-C. d’Eleutherna, Αθήνα, 2005.

Κύθηρα

Ν. Πούλου-Παπαδημητρίου, Η βυζαντινή και πρώιμη ενετκή περίοδος, στο: Γ. Σακελλαράκης (επιμ.), Κύθηρα. Το μινωικό ιερό κορυφής στον Άγιο Γεώργιο στο Βουνό, 3: Τα ευρήματα, Αθήνα, 2013, 25-266.

Ε. Τζαβέλλα, Οι μαρτυρίες της κεραμικής της ύστερης ενετικής και νεώτερης περιόδου (15ος-20ος αι.), στο: Γ. Σακελλαράκης (επιμ.), Κύθηρα. Το μινωικό ιερό κορυφής στον Άγιο Γεώργιο στο Βουνό, 3: Τα ευρήματα, Αθήνα, 2013, 267-327.

Ναύπλιο

A. Γιαγκάκη, Εφυαλωμένη κεραμική από τη θέση «Άγιοι Θεόδωροι» στην Ακροναυπλία (11ος-17ος αι.), Αθήνα, 2012.