Παρουσίαση/Προβολή

Μαθησιακοί στόχοι

Στόχος του μαθήματος είναι να μπορούν οι φοιτητές:

1. Να αναγνωρίζουν και να περιγράφουν τις πρώτες ύλες και τις τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης έργων βυζαντινής μικροτεχνίας

2. Να διατυπώνουν επιστημονικά στηριγμένες υποθέσεις εργασίας για έργα μικροτεχνίας, όσον αφορά τα εικονογραφικά, τεχνοτροπικά και τεχνικά χαρακτηριστικά τους, και να τα εντάσσουν στον χώρο και τον χρόνο,

3. Να αξιοποιούν τα έργα μικροτεχνίας ως αφετηρία αφήγησης: α. στον πολιτιστικό σχεδιασμό, β. στη μουσειακή-εκθεσιακή θεωρία και πρακτική, γ. στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Μέθοδοι διδασκαλίας και αξιολόγησης

Το μάθημα έχει τη μορφή διαλέξεων με παρουσιάσεις διαφανειών (ppt), που αναρτώνται ανελλιπώς στο eclass (Έγγραφα > Διαφάνειες). Επίσης, στο eclass αναρτώνται άρθρα και εγχειρίδια σε μορφή pdf (Έγγραφα > Βιβλία/Άρθρα), καθώς και σύνδεσμοι ιστοσελίδων σχετικών με το μάθημα (eclass > Σύνδεσμοι).

Η αξιολόγηση των φοιτητών γίνεται μέσω γραπτής εξέτασης και υποχρεωτικής εργασίας. Η εργασία παρουσιάζεται προφορικά (powerpoint) κατά την τελευταία (13η) συνάντηση του εξαμήνου και στη συνέχεια παραδίδεται σε γραπτή μορφή (word), σε χρόνο που ορίζει η διδάσκουσα. Για την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος απαιτείται τελικός βαθμός ίσος ή μεγαλύτερος του 5 (σε κλίμακα 1-10). Ο τελικός βαθμός ισούται με τον μέσο όρο του βαθμού της γραπτής εξέτασης στο τέλος του εξαμήνου (50%) και του βαθμού της γραπτής εργασίας (50%). 

Η γραπτή εξέταση σε συνδυαστικές ερωτήσεις (γνώσης και κρίσης) αποβλέπει στην διαπίστωση της επιστημονικής κατάρτισης του υποψηφίου και στην αξιολόγηση της ευθυκρισίας του. Η γραπτή εργασία εισάγει τους φοιτητές στην τεχνική της επιστημονικής εργασίας, αναπτύσσοντας παράλληλα την παρατηρητικότητα και την ευθυκρισία τους.

Οι εργασίες αφορούν ένα σημαντικό έργο μικροτεχνίας ή μία ομάδα έργων. Κάθε φοιτητής οφείλει να παρουσιάσει τα τεχνικά χαρακτηριστικά του έργου (υλικό, τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης), τα εικονογραφικά και πραγματολογικά στοιχεία του, και να το εντάξει στην εποχή και το περιβάλλον που το παρήγαγε. 

Θέματα εργασιών

Το κιβωτίδιο της Projecta

Αργυρά πινάκια με παραστάσεις από τη ζωή του Δαυίδ

Μεσοβυζαντινοί αργυροί λιτανικοί σταυροί

Η σταυροθήκη Limburg

To ελεφάντινο δίπτυχο των Συμμάχων και Νικομάχων

Ελεφάντινα κιβωτίδια με ρόδακες

Aπεικονίσεις του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου σε ελεφάντινα πλακίδια

Το ελεφάντινο εικονίδιο του Ρωμανού

Τα ελεφάντινα τρίπτυχα του Βατικανού και του Λούβρου (τρίπτυχο Harbaville)

Περιεχόμενο και ενδεικτικό πρόγραμμα μαθήματος

Μάθημα 1ο: Εισαγωγή στη βυζαντινή μικροτεχνία

Ορισμός της μικροτεχνίας ως ιδιαίτερου τομέα της βυζαντινής τέχνης. Kατηγοριοποίηση των έργων μικροτεχνίας με βάση: α) το υλικό, β) τη χρήση/λειτουργία. H μικροτεχνία ως πηγή πληροφοριών για την κοινωνία και το καλλιτεχνικό γίγνεσθαι. Τα έργα μικροτεχνίας στις γραπτές πηγές (Liber Pontificalis, εκφράσεις, μοναστηριακά τυπικά/βρέβια, διαθήκες κ.ά.). Βιβλιογραφία, θέματα εργασιών, βασικές οδηγίες συγγραφής εργασιών.

Μάθημα 2ο: Μεταλλοτεχνία Ι

Τα υλικά. Τεχνικές επεξεργασίας και διακόσμησης: σφυληράτηση, χύτευση, συρματερός διάκοσμος, κοκκίδωση, διάτρητη τεχνική, επιχρύσωση, επικασσιτέρωση, νιέλλο, σμάλτο, ένθεση πολύτιμων και ημιπολύτιμων λίθων κ.ά.

Μάθημα 3ο: Μεταλλοτεχνία ΙΙ

Υστερορωμαϊκά και πρωτοβυζαντινά έργα αργυροχοϊας: επιτραπέζια σκεύη, οικιακά μικροαντικείμενα και έπιπλα, εκκλησιαστικά σκεύη. Θησαυροί αργυρών αντικειμένων. Εικονογραφία: αυτοκρατορική/κοσμική, μυθολογικά θέματα, θρησκευτική. Σφραγίδες ελέγχου ποιότητας και εργαστήρια προέλευσης. Έργα μεταλλοτεχνίας ως φορείς κοινωνικής ταυτότητας και πολιτικής ιδεολογίας.

Μάθημα 4ο: Μεταλλοτεχνία ΙΙΙ

Μεσοβυζαντινά και υστεροβυζαντινά έργα μεταλλοτεχνίας με νιέλλο, σμάλτο, πολύτιμους και ημιπολύτιμους λίθους: σταυροί, λειψανοθήκες, λειτουργικά σκεύη, σταχώσεις κωδίκων, πλαίσια φορητών εικόνων κ.ά. Πολύτιμα έργα ως διπλωματικά δώρα. Έργα χαλκοτεχνίας: σταυροί, φωτιστικά σκεύη, χάλκινες πόρτες κ.ά. Θέματα προέλευσης και εμπορίου, oικονομική και κοινωνική σημασία των αντικειμένων από ευτελή μέταλλα. 

Μάθημα 5ο: Υαλουργία

Υλικά και τεχνικές επεξεργασίας του ρωμαϊκού και βυζαντινού γυαλιού (χυτό, φυσητό, διάτρητη τεχνική, κ.ά.). Χρήσεις γυαλιού: σκεύη, κοσμήματα, ψηφιδωτά opus sectile, υαλογραφίες (βιτρώ).

Μάθημα 6ο: Ελεφαντοστό Ι

Προέλευση, ιδιότητες και επεξεργασία του υλικού. Πρωτοβυζαντινά ελεφάντινα έργα: υπατικά, αυτοκρατορικά, θρησκευτικά δίπτυχα, πλακίδια, πυξίδες. 

Μάθημα 7ο: Ελεφαντοστά ΙΙ - Στεατίτες

Μεσοβυζαντινά ελεφάντινα έργα: πλακίδια, τρίπτυχα, κιβωτίδια. Έργα από στεατίτη: υλικό, επεξεργασία, εικονογραφία, σημασία.

Μάθημα 8ο: Υφαντική

Υλικά (μαλλί, λινάρι, μετάξι), τεχνικές ύφανσης, χρωματισμός υφασμάτων, διακόσμηση (επιρράματα, επίθετη διακόσμηση με σμάλτα και πολύτιμους λίθους), χρήσεις (οικιακά και εκκλησιαστικά υφάσματα, ένδυση). Οργάνωση παραγωγής και εργαστήρια (Κωνσταντινούπολη, Σικελία, Θήβα, Αίγυπτος). Εικονογραφία. Τα υφάσματα ως διπλωματικά δώρα και λάφυρα. Επιρροές από/προς τη χρυσοχοΐα και αργυροχοΐα (μυθολογικά θέματα και φυτικά/γεωμετρικά θέματα). 

Μάθημα 9ο: Εικόνες

Τεχνικές: εγκαυστική, ωογραφία (τέμπερα), ψηφιδωτό. Μεταλλικές επενδύσεις εικόνων. Αμφιπρόσωπες εικόνες. Ανάγλυφες εικόνες. Εικόνες-λειψανοθήκες. Ψηφιδωτές εικόνες. Η θέση της εικόνας στο ναό: σε προσκυνητάρια, σε τοίχους, στο τέμπλο (δεσποτικές εικόνες και βημόθυρα). Η εικόνα στην ιδιωτική και δημόσια λατρεία. Το ζήτημα του καλλιτέχνη (ανωνυμία και επώνυμοι ζωγράφοι).

Μάθημα 10ο: Ζωγραφική χειρογράφων Ι

Το βιβλίο στη βυζαντινή κοινωνία. Από το ειλητάριο στο σταχωμένο κώδικα. Scriptoria, γραφείς και ζωγράφοι, υλικά γραφής και εικονογράφησης, βιβλιοδεσία. Κέντρα παραγωγής χειρογράφων (Κωνσταντινούπολη, Κύπρος, Συροπαλαιστίνη, Άγιον Όρος κ.ά.). Πρωτοβυζαντινά χειρόγραφα: κοσμικά, θρησκευτικά.

Μάθημα 11ο: Ζωγραφική χειρογράφων ΙΙ

Μεσοβυζαντινά και υστεροβυζαντινά χειρόγραφα.

Μάθημα 12ο: Προφορική παρουσίαση εργασιών 

Μάθημα 13ο: Εκπαιδευτική επίσκεψη στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα

Προτεινόμενα συγγράμματα

1. L. Rodley, Εισαγωγή στη Βυζαντινή τέχνη και αρχιτεκτονική, Αθήνα 2010.

2. Ε. Kitzinger, Η βυζαντινή τέχνη εν τω γενέσθαι. Τα κύρια ρεύματα στην περιοχή της Μεσογείου (3ος-7ος αιώνας), Ηράκλειο 2004.

3. Α. Αντωνάρας, Ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική υαλουργία, Αθήνα 2009.

Βιβλιογραφία

Γενικά

• R. Cormack, Byzantine Art, Oxford 2000.
• A. Cutler, The industries of art, στο: A. E. Laiou (επιμ.), The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century, Washington DC 2002, 555-587.
• E. Kitzinger, Η βυζαντινή τέχνη εν τω γενέσθαι. Τα κύρια ρεύματα στην περιοχή της Μεσογείου (3ος-7ος αιώνας), Ηράκλειο 2004.
• Τζ. Λόουντεν, Πρώιμη Χριστιανική και Βυζαντινή Τέχνη, Αθήνα 1997.
• Μ. G. Parani, Reconstructing the Reality of Images: Byzantine Material Culture and Religious Iconography (11th-15th Centuries), Leiden 2003.
• L. Rodley, Byzantine Art and Architecture. An Introduction, Cambridge 1994. 

Κατάλογοι εκθέσεων

• D. Buckton (επιμ.), Byzantium. Treasures of Byzantine Art and Culture, British Museum, London 1994.
• Μ. Βασιλάκη (επιμ.), Μήτηρ Θεού, Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2000.
• Cormack – M. Vassilaki (επιμ.), Byzantium, 330-1453, Royal Academy of Arts, London 2008.
• J. Durand (επιμ.), Byzance. L’art byzantin dans les collections publiques françaises, Musée du Louvre, Paris 1992.
• C. Evans, Byzantium, Faith and Power (1261-1557), The Metropolitan Museum of Art, New York 2004.
• C. Evans – W.D. Wixom (επιμ.), The Glory of Byzantium. Art and Culture of the Middle Byzantine Ear A.D. 843-1261, The Metropolitan Museum of Art, New York 1997.
• Θησαυροί του Αγίου Όρους, κατάλογος έκθεσης, Θεσσαλονίκη 1997.
• Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.), Καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, Αθήνα 2002.
• B. Ratliff – H. Evans (επιμ.), Byzantium and Islam. Age of Transition, The Metropolitan Museum of Art, New York 2012.
• N. Siomkos – V. Maladakis (επιμ.), Le Mont Athos et l’Empire byzantin. Trésors de la Sainte Montagne, catalogue d’exposition, Paris 2009.
• Κ. Weitzmann (επιμ.), Age of Spirituality, The Metropolitan Museum of Art, New York 1977.
• Ώρες Βυζαντίου. Έργα και Ημέρες: Το Βυζάντιο ως Οικουμένη, Αθήνα 2001.

Μεταλλοτεχνία

Γενικά (παραγωγή, εμπόριο, οικονομία)

• K-P. Matschke, Mining, στο: A. E. Laiou (επιμ.), The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century, Washington DC 2002, 115-120.
• Μ. Mundell Mango, Metalwork, στο: E. Jeffreys, J. Haldon, R. Cormack, The Oxford Handbook of Byzantine Studies, Oxford 2008, 444-452.
• Μ. Mundell Mango, Continuity of fourth/fifth century silver plate in the sixth/seventh centuries in the Eastern Empire, Antiquité Tardive 5 (1997), 83-92.
• Μ. Mundell Mango, Tracking Byzantine silver and copper metalware, 4th-12th centuries, στο: M. Mundell Mango (επιμ.), Byzantine Trade, 4th–12th centuries. The Archaeology of Local, Regional and International Exchange, Adelshot 2009, 221-236.

Σμάλτο, επιχρύσωση, νιέλλο

• P. Dandridge, A Study of the Gilding of Silver in Byzantium, στο: T. Drayman-Weisser (επιμ.), Gilded Metals: History, Technology and Conservation, London 2000, 123-144.
• F. Schweizer, Nielle byzantin: Études de son evolution, στο: C. Éluére (επιμ.) Outils et ateliers d’orfèvres des temps anciens, St-Germain-en-Laye 1994, 171-184.
• K. Wessel, Die Byzantinische Emailkunst von 5 bis 13. Jahrhundert, Recklinghausen 1967 (αγγλική μετάφραση Shannon 1969).

Αργυροχοΐα

• S. A. Boyd – M. Mundell Mango (επιμ.), Ecclesiastical Silver Plate in Sixth-Century Byzantium, Papers of the Symposium held May 16-18, 1986, at the Walters Art Gallery, Baltimore, and Dumbarton Oaks, Washington DC, Washington DC 1992.
• H. A. Cahn – A. Kaufmann-Heinimann (επιμ.), Der spätrömische Silberschatz von Kaiseraugst, Derendingen 1984.
• E. C. Dodd, Three Early Byzantine Silver Crosses, Dumbarton Oaks Papers, 41 (1987), 165-169.
• R. Hobbs (επιμ.), The Mildenhall Treasure: Late Roman Silver Plate from East Anglia, London 2016.
• A. Guggisberg, A. Kaufmann-Heinimann (eds), Der spätrömische Silberschatz von Kaiseraugst, die neuen Funde: Silber im Spannungsfeld von Geschichte, Politik und Gesellschaft der Spätantike, Augst 2003.
• C. Johns, The Hoxne Late Roman Treasure, London 2010.
• E. Leader-Newby, Silver and Society in Late Antiquity. Functions and Meanings of Silver Plate in the Fourth to Seventh Centuries, Hants-Burlington VT 2004.
• M. Mundell Mango, The Sevso Treasure, Ann Arbor 1994.
• M. Mundell Mango, Silver from Early Byzantium, The Kaper Koraon and Related Treasures, The Walters Art Gallery, Baltimore, 1986.
• Γ. Οικονομάκη-Παπαδοπούλου, Εκκλησιαστικά αργυρά, Αθήνα 1980.
• K. J. Shelton, The Esquiline Treasure, London 1981.
• Ι. Τουράτσογλου – Ευ. Χαλκιά, Ο θησαυρός της Κρατήγου Μυτιλήνης. Νομίσματα και τιμαλφή αντικείμενα του 7ου αι. μ.Χ., Αθήνα 2008.

Χαλκοτεχνία

• L. Bouras, The Byzantine Bronze Doors of the Great Lavra Monastery on Mount Athos, στο: Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 24 (1975), 229-250.
• Bouras, Three Byzantine Bronze Candelabra from the Grand Lavra Monastery and Saint Catherine’s Monastery in Sinai, ΔΧΑΕ, 15 (1991), 19-26.
• Α. Drandaki, From Centre to Periphery and Beyond: The Diffusion of Models in Late Antique Metalware, στο: A. Eastmond, L. James (επιμ.), Wonderful Things: Byzantium through its Art, Papers from the Forty-Second Spring Symposium of Byzantine Studies, London, 20-22 March 2009, Farnham/Burlington VT 2013, 163-184.
• Λ. Μπούρα, Επτά θυμιατήρια. Χριστιανικά και βυζαντινά θυμιατήρια του Μουσείου Μπενάκη, στο: Αρχαιολογία, 1 (1981), 64-74.
• B. Pitarakis, Les croix-reliquaires pectorales byzantines en bronze, Παρίσι 2006.
• M. Xanthopoulou, Les lampes en bronze à l’époque paléochrétienne, Bibliothèque de l’Antiquité Tardive 16, Turnhout 2010.

Κόσμημα

• Α. Γερουλάνου, Διάτρητα, Αθήνα 1999.
• J. Ogden, Ancient Jewellery, London 1992.

Ελεφαντοστά

• G. Buhl – A. Cutler – A. Effenberger (επιμ.), Spätantike und Byzantinische Elfenbeinbildwerke im Diskurs, Wiesbaden 2009.
• A. Cutler, On Byzantine Boxes, Journal of the Walters Art Gallery, 42-43 (1984-1985), 32-47.
• A. Cutler, The Making of the Justinian Diptychs, Byzantion: Revue Internationale des Études Byzantines, 54 (1984), 75-115.
• A. Cutler, The Craft of Ivory: Sources, Techniques and Uses in the Mediterranean world, AD 200-1400, Washington D.C. 1985.
• A. Cutler, Five Lessons in Late Roman Ivory, Journal of Roman Archaeology, 6 (1993), 167-192.
• A. Cutler, The Hand of the Master: Craftsmanship, Ivory, and Society in Byzantium (9th-11th Centuries), Princeton 1994.
• D. Gaborit-Chopin, Ivoires Médiévaux, Ve-XVe siècles, Paris 2003.
• C. Olovsdotter, The Consular Image. An Iconological Study of the Consular Diptychs, BAR International Series 1376, Oxford 2005.
• A. Papagiannaki, The Production of Middle Byzantine Ivory, Bone and Wooden Caskets with Secular Decoration, PhD, Oxford 2006.
• W. F. Volbach, Elfenbeinarbeiten der Spätantike und des frühen Mittelalters, Mainz 1976³.

Στεατίτες

• I. Kalavrezou-Maxeiner, Byzantine Icons in Steatite, Vienna 1985.

Γυαλί

• A. X. Αντωνάρας, Ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική υαλουργία, Αθήνα 2009.
• A. X. Αντωνάρας, H τεχνολογία της υαλουργίας κατά τη ρωμαϊκή και την παλαιοχριστιανική εποχή, στο: ΥΑΛΟΣ - Ημερίδα Συντήρησης ΑΜΘ 2009, Θεσσαλονίκη 2009, 85-96.
• A. X. Αντωνάρας, Η τέχνη του γυαλιού. Έργα από τη συλλογή του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, Θεσσαλονίκη.
• F. Dell’Acqua, Enhancing Luxury through Stained Glass, from Asia Minor to Italy, Dumbarton Oaks Papers, 59 (2005), 193-211.
• D. B. Harden – B. Donald (επιμ.), Glass of the Caesars, Milan 1987.
• Μ. Newby – Κ. Painter (επιμ.), Roman Glass: Two Centuries of Art and Invention, London 1991.
• Κ. Ράπτης, Υαλοποιεία και υαλουργεία παλαιοχριστιανικών και βυζαντινών χρόνων στον ελλαδικό χώρο. Τυπολογία και κατανομή, ΔΧΑΕ, ΛΑ' (2010), 165-176
• E. M. Stern, Roman, Byzantine, and Early Medieval Glass, 10 BCE-700 CE: Ernesto Wolf Collection, Ostfildern 2001.
• E. M. Stern, Roman Mold-Blown Glass: The First through Sixth Centuries, Rome 1995.
• D. Whitehouse, Roman Glass in the Corning Museum of Glass, vol. 2, Corning NY 2001.

Υφαντική

• Π. Καλαμαρά, Βυζαντινά Υφάσματα: τεκμήρια τεχνολογικών κατακτήσεων, Αρχαιολογία & Τέχνες, 96 (2011), 52-57.
• S. Lopez, Silk Industry in the Byzantine Empire, Speculum, 20 (1945), 1-42.
• M. Martiniani-Reber, Lyon, Musée historique des tissus: Soieries sassanides, coptes et byzantines, Ve-XIe siècles, Lyon 1991.
• Α. Muthesius, Byzantine silk weaving, AD 400 to AD 1200, London 1997.
• Α. Muthesius, Studies in Silk in Byzantium, London 2004.
• A. Muthesius, Essential Processes, Looms, and Technical Aspects of the Production of Silk Textiles, στο: A. E. Laiou (επιμ.), The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century, Washington DC 2002, 147-168.
• Ν. Oikonomides, Silk Trade and Production in Byzantium from the Sixth to the Ninth Century: The Seals of Kommerkiarioi, Dunbarton Oak Papers, 40 (1986), 33-53.

Εικόνες

• Μ. Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου, Αθήνα 1977.
• Weitzman, The Icon: Holy Images. Sixth to Fourteenth Century, New York 1978.
• Π. Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990.
• Μ. Μπορμπουδάκης (επιμ.), Εικόνες της κρητικής τέχνης. Από τον Χάνδακα ώς την Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη, Ηράκλειο 1993.
• Χρ. Μπαλτογιάννη, Εικόνες Μήτηρ Θεού, Αθήνα 1994.
• Π. Λ. Βοκοτόπουλος, Βυζαντινές εικόνες, Ελληνική Τέχνη, Αθήνα 1995.
• Μ. Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Εικόνες του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, Αθήνα 1998.
• Α. Δρανδάκη, Εικόνες 14ος-18ος αι. Συλλογή Ρ. Ανδρεάδη, Αθήνα, 2002.
• Μ. Βασιλάκη (επιμ.), Βυζαντινές εικόνες. Τέχνη, τεχνική, τεχνολογία, Ηράκλειο 2002.

Χειρόγραφα

• Γ. Γαλάβαρης, Ζωγραφική βυζαντινών χειρογράφων, Ελληνική Τέχνη, Αθήνα 1995.
• A. Cutler, The Aristocratic Psalters in Byzantium, Paris 1984.
• H. Hunger, Ο κόσμος του βυζαντινού βιβλίου. Γραφή κι ανάγνωση στο Βυζάντιο, Αθήνα 1989.
• Σ. Καδάς, Τα εικονογραφημένα χειρόγραφα του Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκη 2008.
• J. Lowden, The Octateuchs. A Study in Byzantine Manuscript Illumination, Pennsylvania 1992.
• Ι. Spatharakis, Corpus of dated illuminated Greek manuscripts to the year 1453, Brill, Leiden 1981.

Συμπληρωματική βιβλιογραφία για εργασίες

Αργυρά πινάκια με παραστάσεις από τη ζωή του Δαυίδ

• R. E. Leader, The David Plates Revisited: Transforming the Secular in Early Byzantium, The Art Bulletin, 82:2 (2000), 407-427.
• R. E. Leader, Silver and Society in Late Antiquity. Functions and Meanings of Silver Plate in the Fourth to Seventh Centuries, Hants/Burlington VT 2004 (συγκεκριμένα, το κεφ. 4: The persistence of paideia: the David Plates and the transformation of the secular in Early Byzantium, σελ. 173-216).
• S. S. Alexander, Heraclius, Byzantine Imperial Ideology, and the David Plates, Speculum, LII:2 (1977), 217-237.

Μεσοβυζαντινοί αργυροί λιτανικοί σταυροί

• J. A. Cotsonis, Byzantine Figural Processional Crosses, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington DC 1994.
• Λ. Μπούρα, Ο σταυρός της Αδριανουπόλεως, Αθήνα 1979.

Η σταυροθήκη του Limburg

• Β. Hostetler, The Limburg Staurotheke: A Reassessment, Athanor 30 (2012), 7-13.
• H. A. Klein, Easttern Objects and Western Desires: Relics and Reliquaries between Byzantium and the West, Dumbarton Oaks Papers, 58 (2004), 283-314.
• B. V. Pentcheva, Containers of Power: Eunuchs and Reliquaries in Byzantium, RES: Anthropology and Aesthetics, 51 (2007), 108-120.

• N. P. Sevcenko, The Limburg Staurothek and its Relics, στο: Θυμίαμα στη μνήμη Λασκαρίνας Μπούρα, Αθήνα 1994, 289-294.

Δίπτυχο Συμμάχων και Νικομάχων

• A. Cameron
, A New Late Antique Ivory: The Fauvel Panel
, American Journal of Archaeology, 88:3 (1984), 397-402.
• E. Simon, The Diptych of the Symmachi and Nicomachi: An Interpretation. In Memoriam Wolfgang F. Volbach 1892-1988, Greece & Rome, 39:1(1992), 56-65.
• B. Kiilerich, A Different Interpretation of the Nicomachi-Symmachi Dyptich, Jahrbuch für Antike und Christentum, 34 (1991), 115-128.
• D. Kinney, The Iconography of the Ivory Diptych Nicomachorum-Symmachorum, Jahrbuch für Antike und Christentum, XXXVII (1994), 64-96.

Ελεφαντοστέινα κιβωτίδια με ρόδακες

• P. Chatterjee, Vision, Transformation, and the Veroli Casket, Oxford Art Journal, 36:3 (2013), 325-344.
• C. L. Connor, New Perspectives on Byzantine Ivories, στο: Gesta, XXX:2 (1991), 100-111.
• A. Cutler, On Byzantine boxes, The Journal of the Walters Art Gallery, 42/43 (1984/1985), 32-47
• A. Papagiannaki, Performances on Ivory: The Musicians and Dancers on the Lid of the Veroli Casket, Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, ΛΔ΄ (2013), 301-302).
• A. Walker, Cross-Cultural Reception in the Absence of Texts:The Islamic Appropriation of a Middle Byzantine Rosette Casket, Gesta 47:2 (2008), 99-122

Το ελεφαντοστό του Ρωμανού

• A. Cutler, The Date and Significance of the Romanos Ivory, στο: D. Mouriki (επιμ.), Byzantine East, Latin West: Art Historical Studies in Honor of Kurt Weitzmann, Princeton 1995, 605-610.
• I. Kalavrezou-Maxeiner, Eudokia Makrembolitissa and the Romanos Ivory, στο: Dumbarton Oaks Papers, 31 (1977), 305-325.
• M. G. Parani, The Romanos Ivory and the New Tokali Kilise: Imperial Costume as a Tool for Dating Byzantine Art, Cahiers archéologiques, 49 (2001), 15-28.

Ανάγλυφες εικόνες του Αγίου Γεωργίου με σκηνές του βίου τους (ΒΧΜ, Εθνικό Μουσείο Κιέβου)

• M. Castiñeiras, Crossing Cultural Boundaries: Saint George in the Eastern Mediterranean under the Latinokratia (13th–14th Centuries) and His Mythification in the Crown of Aragon, Arts, 9:95 (2020) (www.mdpi.com/journal/arts).
• P. Chatterjee, The Living Icon: The Vita Image, Eleventh to Thirteenth Centuries, Cambridge 2014.